Bir şehir ne zaman ölür? Surları yıkıldığında mı, son sakini de kapısını kilitleyip gittiğinde mi, yoksa adını anan kimse kalmadığında mı? Eğer sonuncusuysa, Ani hiç ölmedi; çünkü “bin bir kiliseli şehir” adı, terk edilmesinin üzerinden asırlar geçmiş olsa da hâlâ dilden dile dolaşıyor…